Kierowca okiem psychologa

Zakład Psychologii Transportu Drogowego to wiodąca w kraju placówka, która zajmuje się tematyką związaną z zachowaniem uczestników w ruchu drogowym.

Co jest przedmiotem szczegółowych prac badawczych?    

Dorota Bąk-Gajda: Zakład Psychologii Transportu Drogowego Instytutu Transportu Samochodowego zajmuje się analizą psychologicznych przyczyn powstawania zagrożeń i wypadków w ruchu drogowym. Szczególny nacisk kładziemy na badania naukowe pod kątem zachowań kierowców w zakresie ich funkcjonowania w ruchu drogowym, począwszy od typowych zachowań, poprzez wpływ czynników zakłócających bezpieczeństwo podróżujących, skończywszy na zdarzeniach zagrażających życiu i zdrowiu jego uczestników.

Jednym z obszarów naszych analiz jest także psychologiczna charakterystyka młodych kierowców, jako częstych sprawców wypadków drogowych - (18-24 lata). Ponadto, w Zakładzie zajmujemy się sytuacjami niepożądanymi tj. zjawiskiem agresji na drogach oraz nietrzeźwości kierujących pojazdami. Dzięki doświadczeniu i współpracy zespołu naszych z pracowniami psychologicznymi z całej Polski, mamy możliwość prowadzenia różnego rodzaju analiz w szerokim zakresie. W zamian, otrzymujemy unikatowe źródło informacji na temat zachowań czy nawyków charakteryzujących rodzimych kierowców. Pragnę nadmienić, iż jesteśmy jedyną placówką naukową w Polsce, która opracowuje metodyki psychologicznych badań kierowców, a publikacje Zakładu są unikatowymi wydawnictwami z dziedziny psychologii transportu. 

Znaczenie naszej jednostki potwierdza również fakt, że psychologiczne badania kierowców może przeprowadzać wyłącznie psycholog posiadający specjalistyczne uprawnienia potwierdzone wpisem do ewidencji prowadzonej przez marszałków województw. Toteż, mając na celu popularyzację wiedzy z zakresu bezpieczeństwa w ruchu drogowym, pracownicy Zakładu aktywnie włączają się w edukację psychologów pragnących zdobyć uprawnienia, poprzez zajęcia teoretyczne i praktyczne dla słuchaczy studiów podyplomowych z zakresu psychologii transportu. Inną formą edukacji są seminaria i szkolenia prowadzone na zamówienie. Odbiorcami są m.in. Wojewódzkie Ośrodki Ruchu Drogowego, biegli sądowi, psychologowie transportu. 

Czy badania prowadzone w Laboratorium ZPT oraz ich wyniki potwierdzają obiegowe opinie o złych nawykach polskich kierowców i ich powszechnej brawurze?

Badania naukowe prowadzone w Zakładzie w sposób obiektywny przedstawiają określone zjawiska poprzez szczegółową analizę postaw i motywacji kierowców. Otrzymane wyniki mają służyć obalaniu społecznych mitów dotyczących ruchu drogowego np. wpływ alkoholu na sprawne prowadzenie pojazdów.  Jako naukowcy, przeciwstawiamy się antagonizowaniu użytkowników dróg np. kierowcy aut osobowych versus motocykliści, gdyż naszym celem jest przede wszystkim propagowanie bezpiecznych nawyków i rozpowszechnienie zasad kultury jazdy i wzajemnego poszanowania na drodze. 

Analiza zjawisk psychologicznych w transporcie pozwala nam wskazywać możliwości oddziaływania w celu poprawy bezpieczeństwa w ruchu drogowym. W skali indywidualnej każdy kierowca, który jest badany w pracowni psychologicznej Zakładu, otrzymuje po badaniach wskazówki dotyczące zwiększenia komfortu funkcjonowania w ruchu drogowym w oparciu o własne słabe i mocne strony. Często konsultujemy także się z lekarzami (okuliści, neurolodzy), aby w ramach prewencji właściwie ocenić brak lub istnienie przeciwwskazań danej osoby do kierowania pojazdami. 

Czy na podstawie analiz zebranych wyników badań można ocenić, skąd bierze się agresja w ruchu drogowym?

Działalność Zakładu to też tworzenie programów edukacyjnych i reedukacyjnych, których odbiorcami są określone grupy kierowców lub specjaliści ds. transportu. Aktywność edukacyjna Zakładu to również promocja wyników naszych badań na konferencjach i seminariach naukowych. Prowadzimy analizy polskiej populacji kierowców pod względem ich specyficznych cech psychologicznych, w tym skłonności do zachowań ryzykownych w ruchu drogowym.

Naszą wiedzę staramy się upowszechniać włączając się aktywnie w kampanie społeczne np. przestrzegające przed prowadzeniem pojazdu pod wpływem alkoholu czy też zwracając się bezpośrednio do młodych kierowców i ich postaw na drodze. I wreszcie, poprzez naszą działalność staramy się docierać zarówno do specjalistów zajmujących się bezpieczeństwem ruchu drogowego jak i do szerokiej rzeszy kierowców zarówno zawodowych jak i amatorów, także za pośrednictwem mediów, udzielając eksperckich ocen wyjaśniających przyczyny i skutki określonych zachowań na drodze. 

Czy w świetle aktualnie obowiązujących przepisów istnieje możliwość wykluczenia osób bez predyspozycji do kierowania pojazdem, zanim zostanie kierowcą?

Obowiązujące obecnie przepisy prawa, dotyczące psychologicznych badań kierowców nakładają ten obowiązek na określoną grupę badanych. Takie badania są obligatoryjne dla osób  zatrudnionych na stanowisku kierowcy (samochody ciężarowe, autobusy), przewoźników drogowych,  taksówkarzy, kierowców pojazdów uprzywilejowanych, instruktorów nauki jazdy, egzaminatorów, kandydatów na kierowców skierowanych przez lekarza.

Badaniami są również objęte osoby skierowane przymusowo na badania przez Policję. Są to: sprawcy wypadków drogowych, kierowcy, zatrzymani za jazdę pod wpływem alkoholu lub którzy przekroczyli limit punktów karnych. Nasz Zakład opracowuje metodyki psychologicznych badań kierowców tzn. zbiory testów i wytycznych koniecznych do właściwej i trafnej diagnozy ww. kierujących pojazdami.  Niestety, kandydatów na kierowców w Polsce badamy tylko wtedy, gdy są skierowani przez lekarza. Nie mamy więc prawnej możliwości oddziaływania na początkujących kierowców, a ci są sprawcami wielu wypadków (kierowcy 18-24 lata).

W efekcie prawo jazdy często otrzymują osoby, które znają zasady operatorskiego panowania nad pojazdem, ale mogą być niedojrzali emocjonalnie, nieprzystosowani do przestrzegania społecznych zasad, nastawieni wrogo i rywalizacyjnie lub też nadmiernie lękliwi, a przez to potencjalnie niebezpieczni. Brak psychologicznych badań kandydatów na kierowców sprawia, iż uprawnienia do kierowania otrzymują osoby, które mają problemy natury emocjonalnej a także psychicznej.  Kolejnym ważnym brakiem w polskim prawie jest brak obligatoryjnych badań osób starszych i w podeszłym wieku. Ci kierowcy, nierzadko stwarzają zagrożenie dla siebie i innych, ponieważ sami nie są w stanie właściwe ocenić własnych predyspozycji do prowadzenia pojazdu.

Jeśli z własnej woli trafiają na badania, mogą dowiedzieć się wielu cennych informacji o własnych ograniczeniach, co może ułatwić im podjęcie decyzji o kontynuowaniu lub zaprzestaniu samodzielnych jazd. Moim zdaniem, wprowadzenie obowiązku badań kandydatów na kierowców i osób po sześćdziesiątym roku życia znacznie podniosłoby świadomość tych osób oraz wydatnie zmniejszyłoby liczbę zagrożeń na drodze powodowanych przez te grupy kierowców.

Obowiązek okresowych badań sprawności w prowadzeniu pojazdu powinien dotyczyć nie tylko tych osób, które w celach zarobkowych jeżdżą pojazdami, ale wszystkich, którzy uczestniczą w ruchu drogowym tj. także kierowców aut osobowych, motocyklistów, etc.  Wypadki drogowe powodowane są przez kierowców każdego typu pojazdów, a systematyczna kontrola sprawności pełniłaby rolę prewencyjną oraz edukacyjną dzięki indywidualnym wskazówkom udzielanym przez psychologa transportu.

mgr Dorota Bąk-Gajda

Kierownik Zakładu Psychologii Transportu Drogowego w Instytucie Transportu Samochodowego w Warszawie.

Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.  Absolwentka studiów podyplomowych psychologia transportu. W 2007 roku ukończyła studia doktoranckie z zakresu ekonomii w Wyższej Szkole Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego w Warszawie. Psycholog posiadający uprawnienia do  psychologicznych badań kierowców.